Auteur

Twee werelden, twee werkelijkheden: is beter burgerschapsonderwijs de oplossing?

12-09-2016

Hoe worden jongeren volwaardige burgers van de Nederlandse samenleving? Geen eenvoudig vraag voor ouders, maar ook niet voor scholen. Maatschappelijke issues zoals discriminatie, religie en populisme komen immers terug in het klaslokaal. Ook de overheid weet het niet, en zoekt naar antwoorden bij kenners uit de lespraktijk en de wetenschap.

Wat doe je als docent, wanneer een leerling roept dat de Holocaust verzonnen is? Of als een leerling Wilders’ standpunten deelt, maar er absoluut niet over wil praten uit angst voor racist te worden aangezien? Het zijn zomaar twee voorbeelden uit de publicatie ‘Twee werelden, twee werkelijkheden’, die journaliste Margalith Kleijwegt in 2015 schreef in opdracht van de minister van OCW, Jet Bussemaker.

Sindsdien is de kou allesbehalve uit de lucht. De onrust over de Gülenscholen in de nasleep van de couppoging in Turkije afgelopen zomer is een recent voorbeeld van maatschappelijke onrust die het klaslokaal binnenkomt, en waarvan docenten vaak niet weten wat ze er in hemelsnaam mee aan moeten. Kleijwegts reportage maakt inzichtelijk hoezeer de belevingswerelden van jongeren met verschillende culturele achtergronden uiteen kunnen lopen. Over die verschillen, en de botsingen die kunnen voorkomen in het klaslokaal, wil de Tweede Kamer meer te weten. Kamerleden in de vaste Kamercommissie onderwijs, Michel Rog (CDA), Anouschka van Miltenburg (VVD), Mohammed Mohandis (PvdA) en Paul van Meenen (D66) ondervroegen kenners tijdens een hoorzitting op 9 september.

Burgerschap is méér dan weten wat de rechtsstaat is

Om groepen leerlingen en docenten zich in elkaar te laten verplaatsen, moet je het dicht bij huis zoeken. Dat is althans het advies van socioloog Bram Eidhof, als deskundige aanwezig bij de hoorzitting. Zijn visie: leer alle jongeren over democratie, vrijheid van meningsuiting en gedeelde waarden. ‘Maar begin niet met abstracte verhalen over de rechtsstaat. Leerlingen bereik je namelijk veel beter met voorbeelden uit hun dagelijkse leven. En ten tweede: reken scholen erop af dat leerlingen ook echt iets opsteken.’

Opmerkelijk genoeg was dit al het plan in 2006, toen de Tweede Kamer een wet aannam waarin het vak ‘burgerschap’, vergelijkbaar met maatschappijleer, verplicht werd gesteld op alle mbo- en vmbo-scholen. Waarom is er dan zoveel onduidelijkheid over burgerschap bij scholen? Hessel Nieuwelink, hoofddocent aan de lerarenopleiding van de HvA en eveneens aanwezig bij de hoorzitting: ‘De huidige wetgeving stamt uit 2006, en stelt burgerschap verplicht op alle scholen, maar niet als apart vak. Er staat dat het moet worden onderwezen, maar niet hoe. Burgerschap heeft gewoon een marginale positie in het curriculum, en is inderdaad veel te vrijblijvend.’ En ja, die lacune ligt aan de kant van de wetgever, aldus Nieuwelink.

Maar is het niet een beetje makkelijk voor scholen om te wachten op een initiatief van het ministerie? Die vrijheid is toch ook wel lekker? Dat zou je zeggen, maar zo eenvoudig ligt dat niet, vindt Nieuwelink. Neem bijvoorbeeld de docentopleidingen, die de handschoen op zouden kunnen pakken: ‘Het is nog niet zo lang geleden dat kranten bijna dagelijks berichtten over de ondermaatse taal- en rekenvaardigheden van beginnende docenten. Vanwege de aanhoudende kritiek op het vermeende lage niveau van docenten in opleiding hebben de lerarenopleidingen eieren voor hun geld gekozen.’ Niet zo gek: als rekenen en taal onder een vergrootglas ligt, en een vaag vak als ‘burgerschap’ bovendien ondergewaardeerd wordt in de media en door de politiek, dan is de keuze voor veel docentenopleidingen gauw gemaakt.

Burgerschap als ondergeschoven kindje
Zo rijst het beeld van burgerschap als ondergeschoven kindje: de Tweede Kamer kan geen concrete, gemeenschappelijke uitgangspunten definiëren, de docentopleidingen leggen de nadruk op andere zaken, en dus blijft burgerschapsvorming in de praktijk goeddeels achterwege. Met name op de mbo- en vmbo-scholen, waar het onderwerp nu juist de meeste aandacht behoeft, benadrukt Nieuwelink.

Waar ligt de oplossing dan wel? Wellicht bij de blinde vlek op de kaart van veel beleidsmakers: de belevingswereld van de leerlingen zelf. Stadssocioloog Iliass el Hadioui, die promoveert op sociale uitsluiting en identiteit van scholieren, is daarover opvallend positief: ‘Het onderwijs in de grote steden kent meer culturele diversiteit dan New York. In die wereld van het onderwijs, en met name op vmbo- en mbo-scholen, gebeurt ontzettend veel positiefs. Het overgrote deel van de leerlingen op onze scholen is hartstochtelijk voorstander van gelijke kansen voor iedereen, en is eigenlijk democraat in hart en nieren.’

De politiek is aan zet

Toch blijft het een hele uitdaging om als docent voor zulke diverse groepen te staan, waarin het soms behoorlijk kan knetteren. Om die docenten te ondersteunen moet er meer gebeuren, vindt Sofyan Mbarki. Mbarki is expert op het gebied van culturele conflicten in de klas. ‘Ik denk dat we iets overslaan. We gaan er zomaar vanuit dat iedere docent al iets kan: compleet verschillende belevingswerelden bij elkaar brengen. Maar je bent daar niet zomaar professional in. Je moet het leren, en dat gaat niet vanzelf.’

Als de Kamerleden één les kunnen meenemen naar het parlement, dan is het wel dat docenten simpelweg niet altijd toegerust zijn om verhitte discussies over Charlie Hebdo of de Holocaust in goede banen te leiden, hoewel de wil er wel degelijk is. Zolang de Tweede Kamer de vraag welke waarden de Nederlandse maatschappij verbinden uit de weg gaat, loopt burgerschap het risico van de radar te verdwijnen. Een vak zonder duidelijke inhoud is moeilijk te leren én moeilijk te doceren. Daarom is duidelijkheid dringend gewenst. Duidelijkheid over de inhoud van burgerschap op school, over de plek van het vak in het curriculum, en over de ondersteuning die docenten kunnen krijgen. Tien jaar na de introductie van burgerschap in het curriculum is de Kamer opnieuw (of eigenlijk nog steeds) aan zet.

Auteur

Agenda

Aanmelden Nationale DenkTank 2017

13 maart 2017

Start Zomerschool 2017

14 augustus 2017

3e selectieronde Nationale DenkTank 2017

03 juni 2017

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Wilt u op de hoogte gehouden worden?

Meld u dan hier aan voor onze nieuwsbrief